Gdy osoba leżąca spędza w łóżku większość doby, nawet drobny błąd w pościeli może zwiększać ucisk, wilgoć i tarcie skóry. Pytanie, co położyć na materac przeciwodleżynowy, ma więc praktyczną odpowiedź: najczęściej wystarczy cienkie, gładkie prześcieradło, a przy nietrzymaniu moczu dodatkowo oddychający podkład chłonny. Wyjaśniam, jak ułożyć te warstwy, czego unikać i co zrobić, gdy pojawi się zaczerwienienie albo rana.
Najważniejsze zasady bezpiecznego przygotowania materaca
- Jedna cienka warstwa najlepiej chroni działanie materaca i ogranicza powstawanie fałd.
- Prześcieradło z gumką powinno być gładkie, elastyczne i oddychające.
- Podkład chłonny stosuj tylko wtedy, gdy jest potrzebny, najlepiej miejscowo.
- Cerata, gruby koc i dodatkowy topper mogą zaburzać rozkład nacisku oraz przepływ powietrza.
- Rana lub utrwalone zaczerwienienie wymagają oceny przez pielęgniarkę albo lekarza.
Najbezpieczniejszą warstwą jest cienkie prześcieradło
Na materacu przeciwodleżynowym układa się zwykle jedno cienkie prześcieradło. Jego zadaniem jest oddzielenie skóry od pokrowca, wchłanianie potu i ułatwienie codziennej higieny. Nie powinno jednak tworzyć grubej, sztywnej bariery między ciałem a powierzchnią, która ma zmieniać rozkład nacisku.
Najpraktyczniejsze są modele z bawełny lub elastycznego jerseyu, najlepiej z gumką dopasowaną do wysokości materaca. Prześcieradło musi dobrze przylegać, ale nie może mocno uciskać boków ani blokować komór powietrznych. Zawsze sprawdzam też, czy po ułożeniu chorego pod plecami, pośladkami i piętami nie zostały zagniecenia.
| Materiał lub rozwiązanie | Ocena | Dlaczego |
|---|---|---|
| Cienki jersey bawełniany | Dobry wybór | Jest elastyczny, miękki i łatwo układa się bez fałd. |
| Cienka bawełna | Dobry wybór | Zapewnia przewiewność i można ją często prać. |
| Grube frotte | Ostrożnie | Może tworzyć nierówności i zatrzymywać więcej wilgoci. |
| Cerata lub nieoddychający ochraniacz | Raczej nie | Ogranicza odprowadzanie ciepła i wilgoci. |
Nie polecam kładzenia chorego bezpośrednio na pokrowcu materaca, nawet jeśli producent opisuje go jako łatwy do dezynfekcji. Skóra potrzebuje suchej i gładkiej warstwy tekstylnej, a pościel można szybko wymienić, gdy się spoci lub zabrudzi.
Jak zabezpieczyć powierzchnię przed wilgocią
Przy nietrzymaniu moczu lub stolca przydaje się podkład chłonny z warstwą nieprzepuszczającą płynu. Najlepiej wybrać produkt medyczny z miękką, odprowadzającą wilgoć powierzchnią i możliwie paroprzepuszczalnym spodem. W praktyce podkład powinien chronić przede wszystkim okolice miednicy, a nie przykrywać szczelnie całego materaca.
To ważne, ponieważ duża plastikowa płachta może ograniczać pracę materaca zmiennociśnieniowego i zwiększać pocenie. Podkład układam równo, bez zawijania pod pośladkami. W zależności od konstrukcji materaca i instrukcji producenta może znajdować się pod prześcieradłem albo na jego wierzchu, ale zawsze musi pozostać płaski i stabilny.
Podkład wielorazowy ma sens wtedy, gdy można go łatwo wyprać i szybko wysuszyć. Jednorazowy bywa wygodniejszy przy częstych zabrudzeniach. Niezależnie od rodzaju, mokry produkt trzeba wymienić możliwie szybko, ponieważ wilgoć rozmiękcza naskórek i zwiększa ryzyko uszkodzeń.
Nie zakładałbym automatycznie szczelnego ochraniacza na cały materac. Jeśli producent dopuszcza taki produkt, powinien on być cienki, oddychający i przeznaczony do konkretnego typu materaca. Instrukcja urządzenia ma tu pierwszeństwo przed uniwersalnymi poradami.
Czego lepiej nie kłaść na materacu
Materac przeciwodleżynowy działa dzięki określonej sprężystości, podparciu albo zmianie ciśnienia. Każda dodatkowa warstwa może zmienić sposób, w jaki ciało zagłębia się w powierzchnię. Z tego powodu zdecydowanie odradzam improwizowanie z rzeczami, które są pod ręką.
- Grube koce, kołdry i ręczniki podkładane pod całe ciało.
- Dodatkowe materace piankowe lub nakładki bez zgody producenta.
- Ceraty i szczelne folie przykrywające całą powierzchnię.
- Futra, skóry i ciężkie maty, które zatrzymują ciepło lub tworzą nierówności.
- Poduszki z łuską, grochem albo twardym wypełnieniem używane jako warstwa pod pacjentem.
- Agrafki, szpilki i ostre elementy, które mogą uszkodzić komory materaca.
Popularny błąd polega na dokładaniu kolejnych warstw w nadziei, że chory będzie leżał miękko. Tymczasem miękkość nie zawsze oznacza mniejszy ucisk. Zbyt wysoka powierzchnia może także utrudniać zmianę pozycji i zwiększać ryzyko zsuwania się chorego.
Dodatkowe podparcie powinno służyć odciążeniu konkretnych miejsc
Prześcieradło nie zastąpi prawidłowego ułożenia ciała. Jeśli trzeba odciążyć pięty, można zastosować poduszkę pod łydki tak, aby pięty lekko unosiły się nad materacem. Poduszkę pozycjonującą można też umieścić między kolanami albo przy plecach, gdy pomaga utrzymać bezpieczną pozycję na boku.
Nie wkładam poduszki bezpośrednio pod piętę ani pod najbardziej narażony punkt, jeśli powoduje to miejscowy nacisk. Każde podparcie powinno być stabilne, miękkie i dobrane do budowy ciała. Przy osobie z ograniczoną możliwością samodzielnego poruszania ułożenie najlepiej ustalić z fizjoterapeutą lub pielęgniarką.
Materac zmiennociśnieniowy wymaga również prawidłowego ustawienia pompy. Trzeba sprawdzić limit masy ciała, poziom napompowania i drożność przewodu. Prześcieradło ani podkład nie mogą zasłaniać zaworów, przewodów czy otworów, przez które przepływa powietrze.
Przy zaczerwienieniu lub ranie sama warstwa na materacu nie wystarczy
Jeżeli zaczerwienienie nad kością krzyżową, biodrem lub piętą nie blednie po delikatnym ucisku, nie należy go rozcierać ani masować. Trzeba odciążyć miejsce, sprawdzić ułożenie chorego i skontaktować się z personelem medycznym, szczególnie gdy zmiana utrzymuje się lub szybko się pogłębia.
Przy uszkodzonej skórze priorytetem jest jałowy, dobrany do rany opatrunek, a nie dodatkowa miękka warstwa na materacu. Ranę należy oczyszczać zgodnie z zaleceniem medycznym i chronić przed moczem, stolcem oraz tarciem. Nie przykładałbym bez konsultacji waty, ligniny ani przypadkowych materiałów, które mogą przywierać do rany.
Pilnej konsultacji wymagają między innymi ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach, narastający ból, gorączka, obrzęk, szybko szerzące się zaczerwienienie albo widocznie głęboka rana. Materac zmniejsza nacisk, ale nie leczy odleżyny i nie zastępuje oceny jej stopnia.
Prosty układ warstw na co dzień
- Połóż materac na podłożu wskazanym przez producenta i sprawdź, czy jest prawidłowo napompowany lub ułożony.
- Zostaw oryginalny pokrowiec materaca na swoim miejscu.
- Na wierzchu rozciągnij jedno cienkie, gładkie prześcieradło.
- Jeśli występuje inkontynencja, dodaj miejscowy podkład chłonny, bez grubych zakładek pod ciałem.
- Po ułożeniu chorego wygładź pościel i sprawdź okolice pięt, kości krzyżowej, bioder oraz łokci.
Przy każdej zmianie pościeli oglądam także pokrowiec. Pęknięcie, nieszczelność, przetarcie albo przedostanie się płynu do wnętrza oznacza konieczność wyczyszczenia urządzenia zgodnie z instrukcją i rozważenia wymiany pokrowca. Uszkodzony materac nie daje przewidywalnej ochrony, nawet jeśli pompa nadal pracuje.
Najmniej warstw daje najwięcej kontroli nad skórą
W większości domowych sytuacji wystarczy materac, jego oryginalny pokrowiec i cienkie prześcieradło. Podkład chłonny dodaje się wtedy, gdy rzeczywiście jest potrzebny, a jego rozmiar i materiał nie powinny ograniczać działania powierzchni przeciwodleżynowej.
Najlepszy efekt daje połączenie właściwego materaca, suchej i gładkiej pościeli, regularnej kontroli skóry oraz zmiany pozycji dopasowanej do stanu chorego. Gdy pojawia się rana, ból albo utrwalone zaczerwienienie, decyzję o dalszej pielęgnacji trzeba oprzeć na ocenie medycznej, a nie na dokładaniu kolejnych warstw.
